تعیین راهبردهای توسعه منطقه‌ای اقتصاد دانش‌بنیان در ایران با رویکرد تحلیل راهبردی چهارگانه (SWOT): مطالعه موردی استان کرمان

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 گروه علوم اقتصادی، دانشکده مدیریت و اقتصاد، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران.

2 گروه اقتصاد، دانشکده مدیریت و اقتصاد، دانشگاه شهید باهنر، کرمان، ایران

چکیده

این پژوهش با هدف تدوین سبدی از راهبردهای توسعه منطقه‌ای برای گذار ایران به اقتصاد دانش‌بنیان، با تمرکز بر استان کرمان انجام شده است. چارچوب نظری مطالعه بر نظام ملی نوآوری (NIS)، مدل سه‌گانه دانشگاه–صنعت–دولت (Triple Helix)، حکمرانی چندسطحی و رویکرد تخصصِ هوشمند استوار است. روش تحقیق به‌صورت ترکیبی و تطبیقی–تحلیلی طراحی شد: در سطح کلان، عملکرد و سیاست‌های ایران و کره‌جنوبی در ابعاد کلیدی سرمایه انسانی، تحقیق‌وتوسعه، کیفیت نهادها، زیرساخت دیجیتال، حقوق مالکیت فکری، محیط نوآوری و همکاری‌های بین‌المللی بنچمارک گردید. در سطح منطقه‌ای، با مرور اسناد و مصاحبه با خبرگان (N=14)، ۳۲ گزاره در قالب SWOT استخراج و بر مبنای مقیاس لیکرت پنج‌درجه‌ای امتیازدهی و اولویت‌بندی شد؛ سپس با بهره‌گیری از ماتریس TOWS، ۸ راهبرد عملیاتی در چهار سبدِ تهاجمی (SO)، بازسازانه (WO)، محافظه‌کارانه (ST) و تدافعی (WT) صورت‌بندی شد. یافته‌ها نشان می‌دهد مانع اصلی گذار به توسعه دانش‌بنیان کمبود ظرفیت علمی نیست، بلکه کاستی در هم‌افزایی نهادی، ضعف نهادهای میانجی، ناپایداری ابزارهای سیاستی، شکنندگی پیوند دانشگاه–صنعت و کم‌عمقی تأمین مالی مراحل اولیه تجاری‌سازی است. بسته راهبردی پیشنهادی شامل زنجیره‌های نوآوریِ صادرات‌محور در بخش معدن و ایجاد شتاب‌دهنده‌های تخصصی (SO)، توانمندسازی بنگاه‌های کوچک و متوسط، شبکه‌سازی نهادهای میانجی و ارتقای آمادگی دیجیتال بنگاه‌ها (WO)، نگهداشت و بازگشت سرمایه انسانی و برندینگ فناوریِ منطقه‌ای (ST)، و تقویت حقوق مالکیت فکری، استقرار کلینیک‌های IP و توسعه پشته تأمین مالی نوآوری (WT) است. نتیجه‌گیری بر ضرورت گذار از سیاست‌گذاری بخشیِ متمرکز به حکمرانی مشارکتیِ مکان‌مبنا، بازطراحی نهادی و استقرار میانجی‌های توانمند تأکید دارد؛ الگویی که قابلیت انتقال و بومی‌سازی در استان‌های نیمه‌برخوردار را داشته و شکاف «ظرفیت علمی/کارایی نهادی» را به راهبردهای اجرایی قابل پیاده‌سازی ترجمه می‌کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مراجع

Ahmadian, M., Aghazadeh, A., & Sadeghi, B. (2018). Comparative analysis of knowledge-based economy development policies in Iran and Asian countries. *Journal of Strategic Research in the Knowledge-Based Economy*, 10(2), 45-72. (In Persian)
Asgari, M. (2021). Pathology of the spatial planning system of science and technology in national land use documents. Journal of Spatial Planning, 14(3),31-54.(InPersian)
Autor, D. H., Dorn, D., & Hanson, G. H. (2016). The China shock: Learning from labor-market adjustment to large changes in trade. *Annual Review of Economics*, 8, 205-240. https://doi.org/10.1146/annurev-economics-080315-015041
Como, E., Martinez, L., & Garcia, P. (2025). Evaluating Smart Specialisation performance across European regions: A comparative assessment of RIS3 outcomes. Journal of Urban and Regional Innovation Studies, 12(1), 44–62.
Duarte, A., & Pereira, F. (2022). Digital maturity and innovation readiness in regional SMEs: A SWOT-based policy model. *Journal of Regional Innovation Systems*, 14(1), 45-62. https://doi.org/10.1080/25908982.2022.1457821
Freeman, C. (1987). *Technology policy and economic performance: Lessons from Japan*. Pinter Publishers. https://books.google.com/books?id=ZpKAAAAAMAAJ
Heidari, R., & Badi'zadeh, N. (2021). Modeling the development of innovation ecosystems in less developed regions: A case study of Kurdistan. *Journal of Regional Development of Iran*, 15(4), 75-99. (In Persian).
Lundvall, B. Å. (Ed.). (1992). *National systems of innovation: Towards a theory of innovation and interactive learning*. Pinter Publishers. https://books.google.com/books?id=7zQ9AAAAIAAJ
Maloni, N., Eslami, F., & Sharifi, H. (2023). Analysis of innovative activity clusters in Iran's R&D value chain. *Journal of Science and Industry*, 13(3), 113-138. (In Persian)
Naikamp, P., & Poot, J. (2012). Migration and cultural diversity: Implications for national and regional innovation policy. In *Handbook of regional innovation and growth* (pp. 479-490). Edward Elgar Publishing. https://doi.org/10.4337/9780857931504
Nelson, R. R. (Ed.). (1993). *National innovation systems: A comparative analysis*. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780195076165.001.0001
Nixon, J. (2010). Knowledge-based governance: SWOT and intelligent decision-making in regional development. In *Managing regional innovation* (pp. 45-67). Springer. https://link.springer.com/
OECD. (2021). *Fostering export-oriented innovation in resource-based economies*. OECD Publishing. https://www.oecd.org/innovation
Pouratasi, A., & Zamani, H. (2022). Governance of university technology parks in China: A proposed model for Iran. *Journal of Innovation and Policy*, 7(1), 19-42. (In Persian)
Santos, R., Ribas, M., & Cavalli, A. (2024). Regional Innovation Systems and governance dynamics in Southern Europe. Regional Studies, 58(4), 612–630.
Samari, S., Shakeri, F., & Mahdavi, M. (2020). Designing an urban innovation system with an emphasis on underprivileged areas: A case study of Hamadan. *Journal of Urban Innovation*, 5(2), 61-84. (In Persian)
Topolova, E. (2022). SWOT-based strategic planning for innovation-led recovery in post-pandemic Eurasia. *Regional Studies Review*, 11(2), 89-111.
Trad, M. (2024). Innovation policy and population decline in Europe: A SWOT-based approach. *European Planning Studies*, 32(1), 34-57.
World Bank. (2020). *World development report 2020: Trading for development in the age of global value chains*. The World Bank. https://doi.org/10.1596/978-1-4648-1457-0
Yazdi, N., & Tahmasbi, M. (2024). Analysis of the spatial gap of the innovation ecosystem in Iran. *Journal of Science and Technology Strategy*, 11(1), 87-104. (In Persian)

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار